Propala Pupinova vojska

Pre sto godina američki Srbi su krenuli na Solunski front i pobedili. Srbi iz Americe, dobrovoljci u Velikom ratu dobili su od kralja Aleksandra u Srbiji na dar zemlju i kuće, ali su mnogi od njih u otadžbini prevareni

Americki Srbi kao dobrovoljci na Solunskom frontu

– Marko Lopušina –

– Braćo Srbi ! Junaci! Vi odlazite u borbu za slobodu srpskog naroda i otadžbine. Zakleli ste se Bogu i narodu da ćete se boriti časno i hrabro, kako dolikuje Srbinu.

Blagosloveni bio Risto Vajagiću! Blagosloveni bili Jovo, Simo, Simo Vajkana, Mihajlo, Đuro, Luka, Ilija, Stevane, Marko Vajagiću i ti Aleksa Višnjevac.

Ovako je sveštenik Petar Stojačić, starešina srpske crkve u rudarskoj varoši Gera u Americi, 22. decembra 1917. godine blagoslovio srpske dobrovoljce koji su odlučili da krenu na Solunski front.

Prekrstiše se svi desetorica. Svaki od njih priđe i poljubi srpsku zastavu Srpskog bratstva „Banović Strahinja“ iz Gere. Zagrliše se i iz grla ponosno viknuše:

– U pobedu braćo ! Za Srbiju !

Braća Vajagić, njih devetorica i otac Risto napustili su porodicu u rudarskom gradu Gera da bi pritekli u pomoć Srpskoj vojsci, koja je u Prvom svatskom ratu oslobađala zemlju od neprijatelja. Oni su bili braća i rođaci iz bratstva Vajagića, čiji su koreni u Bosanskoj Krajini, selima Bosanska Bojna, Dobro selo i Zborište.

– Njihovi i naši preci stari Vajagići su emigrirali u 18. veku u Vojnu Krajinu, gde su bili graničari . Početkom 19. veka pobunili su se protiv vlasti Vojne Krajine i prešli su u Bosnu, koja je bila pod vladavinom Turaka. Nakon Aneksije BiH 1908. godine Vajagići su kao i mnogi Srbi emigrirali iz austrijskog carstva u Ameriku, da ne služe i ratuju u redovima bečke vojske – – priča potomak Miroslav Vajagić iz Temerina.

ZASTAVA PETRA LIČINE

Emigrirali su u SAD između 1910. i 1913. godine. Oni su se naselili u industrijski grad Geri koji se nalazio na severozapadu američke savezne države Indijane, na obalama jezera Mičigen. Vajagići su bili samo jedni od više od 6.000 srpskih dobrovoljaca , koji su prvi iz Amerike krenuli na Solunski da brane otadžbinu Srbiju.

– Sa izbijanjem Prvog svetskog rata Austrougarski ambasador u SAD Konstantin Dumba poslao je poziv svim iseljenicima rodom sa teritorije monarhije da se prijave u konzulat, radi evidentiranja u cilju upućivanja ,,pod vojnu zastavu“. Onima koji se ne odazovu pozivu bilo je zaprećeno zaplenom imanja i progonom njihovih porodica. Kao odgovor na ovaj poziv američki Srbi organizuju jula 1914. godine Srpsku narodnu odbranu (SNO) koja za vrlo kratko vreme stvara mrežu odbora koja je obuhvatala 83 mesta naseljena Srbima.

– Slanje dobrovoljaca u Srbiju se odvijalo ilegalno, prva grupa od 254 dobrovoljca je iz Njujorka na put krenula januara 1915. godine, a do oktobra 1915. godine je poslato ukupno 1.900 dobrovoljaca – kazuje profesor dr Vladimir Grečić, stručnjak za američku emigraciju.

Jedan od dobrovoljaca bio je i Petar Ličina. Rođen je 1884. u selu Blatna, a kao sedamnaestogodišnjak je prešao u Ameriku kod strica da zaradi neki dolar i vrati se natrag da se oženi. Kao doseljenik u Americi radio u rudnicima Geri, potom je tražio posao u Kalifrniji oko Los Anđelosa, pa po Meksiku i Argentini, da bi se početkom rata u Evropi, vratio natrag u Čikago i pristupio Srpskoj narodnoj odbrani, koju je vodio profesor Mihajlo Pupin.

– Deda je bio veliki patriota. Zajedno sa Mihailom Pupinom je učestvovao u agitacijama kod američkih Srba da se prijave kao dobrovoljci za oslobodilački rat u otadžbini. Negde u proleće 1915. deda je od Pupina dobio zastavu sa vezenim belim orlom i bronzanim orlom na vrhu barjaka. U luci u Njujorku, pre polaska 16 brodova sa našim dobrovoljcima, moj deda Petar je trebalo da zastavu preda svom prijatelju i da ga isprati za Srbiju, ali mu je ovaj u šali rekao: „Mi idemo Petre, a ti ostaješ!“ Dedu je to žacnulo i on je ishitreno, bez ikakvih dokumenata i bez pasoša, ušao u brod i krenuo za Srbiju – sećala se očevih priča Zora Dragić.

Devet brace Vagajic polazu zakletvu 1917. pred odlazak u Veliki rat

Po priči, koju je kazivao svojoj deci i unucima u selu Vojvoda Stepe, Petar Ličina je kao ratnik prešao preko Albanije, bio je na Krfu, učestvovao u proboju Solunskog fronta i dočekao slobodu 30. septembra 1918. godine na poziciji oko Skoplja.

Među organizatorima prikupljanja dobrovoljaca u Americi, na jednoj strani je bio Milan Pribićević, izaslanik Kraljevine Srbije u SAD i šef Vojne misije, a na drugoj vođe SNO, na čelu sa dr Mihajlom Pupinom. Pribićević je zagovarao jugoslovenstvo, i mobilizaciju, ne samo Srba već i Hrvata. A Pupin je bio za mobilizaciju samo američkih Srba.

– Gospodine predsedniče Amerike, molim vas da odobrite mobilizaciju američkih građana srpskog porekla, kako bi otišli u Evropu da brane svoju otadžbinu i narod. Ja vas kao brat molim da nam pomognete!

Ovim rečima se Mihajlo Pupin, kao vođa američkih Srba obratio svom drugu iz studentskih dana i sabratu iz masonske lože, američkom predsedniku Vudru Vilsonu.

– Odobrenje za mobilizaciju stiglo je od američke administracije marta 1917. godine, nakon čega se pristupilo planiranju regrutacije i transportovanja dobrovoljaca. Svim dobrovoljcima je jasno stavljeno do znanja da ako prežive i vrate su se u SAD, neće imati nikakve privilegije, uključivši i bolničko lečenje u slučaju da budu ranjeni – obavestio je Mihajlo Pupin američke Srbe i članove SNO.

AMERIČKA MOBILIZACIJA

Akcija mobilizacije dobrovoljaca se odvijala pod nadzorom poslanika Milenka Vesnića i generala Mihaila Rašića koji su bili poslati u SAD od strane srpske vlade.

– U isto vreme i moj otac Dmitar Dejanović, rođen 1893. na Velebitu, živeo je u Americi. Kada je počeo Veliki rat, krenula je agitacija u Americi za Srbe da će dobiti mašine, stoku, živinu, zemlju ako se prijave kao dobrovoljci i odu da ratuju za Srbiju – seća se sin Jovan Dejanović, bivši gradonačlenik Novog Sada.

Dobrovoljačka akcija je uživala veliki publicitet u američkoj javnosti, bili su organizovani mnogobrojni sastanci, zabave, zborovi, parade sa kojih su obavezno bili poslati pozdravni telegrami predsedniku V. Vilsonu.

– Američke vlasti su posle ulaska u rat podržavale manifestacije srpske dobrovoljačke akcije jer su one imale odjeka u javnosti i davale su primer američkoj omladini. Predstavnici kraljevine Srbije i SNO su organizovali u Čikagu, Njujorku, San Francisku i drugim gradovima srpske parade i priredbe na kojima su pozivali američke Srbe da krenu u odbarnu Srbije – svedoči Predrag Vajagić, potomak amerikih Srba.

Na tim priredbama ulestvovao je i narodni guslar i učitelj Petar Perunović Perun, iz Pješivaca, borac iz Balkanskih ratova, koji je u Ameriku došao iz Srbije:

– Švapski cari krvave aveti, što Srbiju zemlju pregaziste ! – guslao je Perun.

U svom veku Petar Perunović Perun često se viđao sa Mihailom Pupinom i Nikolom Teslom, pevao im uz gusle i oduševljavao ih!

A Mihajlo Pupin je kad bi guslar završio svoje pojanje, poručivao američkim Srbima:

– Braćo zovu vas ratnici, ne da ih zamenite, već da stanete pored njih na bojištu, na mesta poginulih drugova !

Obojica, i Perun, i Pupin, davali su krila mnogim Srbima da polete svom zavičaju, u odbranu srpstva.

Srpski dobrovoljci su se okupili u Čikagu 27/28. januara 1918. godine, a zatim su prebačeni u vojni logor Fort Luis u Kanzasu. Kratku vojničku obuku prolaze u srpskom dobrovoljačkim kampovima u Novom Brunzviku i Novoj Škotskoj. Srpska vlada je formirala depoe u Marseju, Avru i Bordou radi organizovanog prikupljanja dobrovoljaca, a na put ka Evropi Srbi iz Gerija su krenuli 21. februara 1918. godine.

Iz SAD je u Bizertu ukupno pristiglo 5.026 dobrovoljaca. Drugim putevima je došlo još jedva oko hiljadu američkih Srba. Dobrovoljci su mahom bili Srbi i to najvećim delom iseljenici iz Severne Amerike. Zbog toga što su ih patriotski angažovali vođe Srpske narodne odbrane i počasni predsednik Mihajlo Pupin, Američki Srbi su za ove dobrovoljce govorili da su – Pupinova narodna vojska.
Toj vojsci pripadali su i solunski pobednici braća Vajagići.

Ratna sudbina je namenila da upravo Risto Vajagić herojskim podvigom proslavi svoje porodično ime. On je upao u bugarski logor, ubio devet vjnika i jednog zarobio, koj ije odao sve vojne tajne.

– Za svoj herojski podvig Risto Vajagić je odlikovan Karađorđevom zvezdom sa mačevima. Braća Vajagić su učestvovala u proboju Solunskog fronta i borbama za oslobođenje Srbije u jesen 1918. godine. Poslužila ih je ratna sreća i niko od njih nije poginuo, jedino je Mihajlo Vajagić bio teže ranjen zbog čega je ostao invalid – kazuje istoričar porodice Predrag M. Vajagić iz Bačke Palanke.

SRPSKA KOLONIZACIJA

Kada se rat završio kralj Aleksandra Karađorđević je američkim Srbima i dobrovoljcima, kao i svim drugim borcima koji su iz inostranstva došli na Solunski front i pobedili, obećao da će ih darivati kućama i imanjem u otadžbini. A oni da se iz tuđine vrate svojim zavičajima.

– Braćo moja, nama borcima kralj Aleksandar je dao zemlju i kuće da živimo na našoj grudi. Ja prvi ne želim da se vraćam u Ameriku. Da je tamo dobro, nije, znate i sami. Ne govori naš narod uzaldu “Amerika čemerika!” – ubeđivao je Risto Vajagić svoju braću i rođake.

– Borili smo se za kralja i otadžbinu i sada ćemo živeti za kralja i narod – odgovoriše složno braća Vajagići.

Prema Uredbi o dobrovoljcima koja je doneta decembra 1919. godine siromašnim dobrovoljcima–borcima je dodeljeno 5 hektara zemlje u mestima gde je planirana kolonizacija od strane Ministarstva za agrarnu reformu.

Dobrovoljci učesnici borbi na Solunskom frontu imali su prvenstvo u naseljavanju, a bilo im je priznato pravo na besplatan prevoz njihovih porodica i pokretne imovine. Na osnovu odredaba zakona koji su pratili izvođenje agrarne reforme braća Vajagić su dobila obradivo zemljište u Virovitičkoj županiji, Bačkoj i Sremu.

– Među 1.108 dobrovoljaca naseljenih u Virovitičkoj županiji nalazili su se i naši rođaci Vajagić Đ. Jovo, Vajagić Đ. Simo, Vajagić I. Trivo, Vajagić J. Mirko i Vajagić S. Luka. Oni su zemljište dobili u novoosnovanoj koloniji Majkovac koja se prostirala na posedu koji je agrarnom reformom oduzet od grofa Ladislava Jankovića. Kolonija je osnovana prema planu Povjereništva za agrarnu reformu u Virovitici, koji je predviđao kolonizaciju dobrovoljaca uz mađarsku granicu. Uslovi života sa kojima su se Vajagići susreli u Majkovcusu bili više nego loši, zemljište je bilo podvodno, nisu postojale komunikacije, a posedi koji su im bili dodeljeni nalazili su se daleko od kuća u kojima su živeli. Sa smeštajem je takođe bilo problema jer su kuće bile malobrojne i u vrlo lošem stanju. Istovremeno sa braćom Vajagić u koloniju Majkovac je naseljeno ukupno 65 porodica dobrovoljaca iz Bosne. Sve se činolo da će živeti kao nekada – priča poatomak Miroslav Vajagić iz Temerina.

Nova jugoslovenska država Kraljevina SHS stvorena 1918. godine bila je sa nesigurnim granicama i množinom stanovništva koja novoj državi nije bila sklona. Srpski dobrovoljci bili su ono osnovno kolonizaciono tkivo koje je nova država u procesu agrarne reforme i kolonizacije naseljavala ka nesigurnim granicama pre svega ka severu (mađarska i rumunska granica) tj. u Banatu, Bačkoj, Sremu, Baranji, Slavoniji.

Za Vojvoda Stepe, naselje kod Srpske Crnje, meštani i danas govore da je to solunsko selo. Nastalo je davne 1923. godine, kada je kralj Petar I Karađorđević odlučio da solunske borce i dobrovoljce nagradi zemljom. Među 153 doseljničke porodice na bivši majur grofa Čekonjića doselio se i Petar Ličina, iz Blatne kod Bosanske Krupe. Sa njim su došli njegova supriga Milica i dva sina, od kojih je jedan nosio stari porodični kofer, a drugi veliku srpsku zastavu sa bronzanim orlom na vrhu barjaka.

– Čitavo vreme deda je sa sobom nosio barjak. I kad je posle oslobođenja otišao u rodni kraj, gde se oženio, sa baba Milicom je u Vojvode Stepe došao noseći tu zastavu, koju mu je poklonio Mihailo Pupin. U selu smo dobili 8 jutara zemlje, a kraljev izaslanik je Petru Ličini uručio prsten cara Dušana kao priznanje za ratne zasluge – priča danas unuk Petar Ličina, koji živi na porodičnom imanju.

Kada su Ličine 1921. godine iz Bosanske Krupe došle na svoje imanje, imale su rok od tri godine, da podignu ognjište i krov iznad glave. Petar Ličina, krupan i brkat seljak, odmah je napravio drvenu kuću i ispunio kraljev zahtev. U spavaćoj sobi držao je srpsku zastavu, koju je nosio sa sobom, uvek kada je obilazio svoje ratne drugove, koji su se doselili u Vojvoda Stepe.

Međutim, sam proces kolonizacije bio je nepotpuno organizovan tako da su dobrovoljci često ostavljani sami sebi. Dobijali su pet hektara zemlje i prazan plac da grade kuću, nisu imali ni poljoprivrednih radila, stoke,semena, hrane za svoje porodice. Njihove porodice nisu bile prilagođene prostoru naseljavanja. Masovno su obolevale i umirale, nisu posedovale ni iskustvo u obradi zemljišta.

JUNACI SVIMA SMETAJU

Ipak, kolonističke zajednice dobrovoljaca pokazale su kasnije izuzetnu životnu vitalnost, do 1941. izgradili su nova naselja, naučili se obradi zemlje, podigli hramove, opštinske zgrade, sokolske domove, škole.

– Među dobrovoljcima iz Amerike, ali i iz drugih zemalja, Austrije, Italije, Rusije, se osećala gorčina, jer nagrada koju su dobili za svoje dobrovoljstvo u srpskoj vojsci, često je posle rata za njih i njihove porodice ličila na kaznu. Pored toga oni su bili osporavani od svih onih kojima je njihova kolonizacija smetala. I doživeli su ratni poraz i ličnu tragediju – tvrdi istoričar Milan Micić.

Oni su još pre velikih pokolja srpskog življa u tzv.NDH u leto 1941. bili odvođeni od strane ustaša i ubijani. U Bačkoj aprila 1941. godine prvi su bili na meti mađarskih okupacionih vlasti, zatim proterani iz Bačke ili logorisani sa svojim porodicama u zloglasni logor Šarvar u Mađarskoj.

Pod okupacijom Nemci su pretraživali sve dobrovoljačke kuće. Zloglasni Špiler je pretio da će ubiti svakog ko sarađuje sa komunistima i Amerikancima.
Ujedinjeni srpski dobrovoljci, njih preko 43.000 su iza Velikog rata osnovali Savez ratnih dobrovoljaca 1912-1918 Kraljevine Jugoslavije. Nemački okupatori su 1941. godine zabranili rad ovog saveza, da ne bi podsticao srpske oslobodilačke ideje i pokrate. Dobrovoljci i narodni hreoji Velikog rata su progonjeni, hapšeni i streljani od strane fašista Mađara i Nemaca. Čak su i grobovi preminulih solunskih boraca i dobrovoljaca skrnavljeni. Grobnice Vajagića su bile porušene. A srpske ratne zastave i srpski grbovi su plenjeni i uništavani. Ali, u svom novom ratu dobrovoljci su pokazali hrabrost i odupirali se okupatorima.

U periodu 1920-1941. godine, u kolonizaciji, u Banat se slilo 10. 933 kolonističke porodice, od toga 6. 238 porodica srpskih dobrovoljaca iz Prvog svetskog rata iz Hercegovine, Like, Bosne, Dalmacije, Crne Gore, Banije i Korduna. Isto toliko ljudi je kolonizovano u Bačku i Srem. Komunistima, međutim, dobrovoljci i kolonisti nisu bili po volji.

– Savez ratnih dobrovoljaca je zabranjen 1947. godine. Komunističke vlasti okvalifikovale su kao profašistički i nenarodni i konfiskovale mu celokupnu imovinu. Tada je netragom nestala arhiva o 43.136 ratnih dobrovoljaca, kao i ratne zastave dobrovoljačkih jedinica, što je bila posebna uvreda – svedočio je mr Mihailo Jovanović, potpredsednik Udruženja ratnih dobrovoljaca 1912-1918.

Ovakvim ponašanjem države Jugoslavije dobrovoljačka Pupinova vojska iz SAD je poražena politički i dovedena na ivicu propasti.

Leave a Reply